Europejski Trybunał Praw Człowieka

Data publikacji: 20.11.2007
AUTOR: ERGO

Na mocy Konwencji został powołany Europejski Trybunał Praw Człowieka z siedzibą w Strasburgu (ETS).

Przypadki łamania praw człowieka nie należą do rzadkości. Dotyczy to  zarówno państw totalitarnych, jak i tych, które szczycą się poszanowaniem demokratycznych wartości.

Gdy w kraju Temida nie pomaga poszkodowanemu czy oskarżonemu mimo dowodów na jego rację, wówczas ma on możliwość udania się po sprawiedliwość do wyższej sądowniczej instancji. Sądem właściwym dla spraw dotyczących przejawów nierespektowania praw człowieka jest Europejski Trybunał Praw Człowieka z siedzibą w Strasburgu.

Kompetencje i organizacja Trybunału

Trybunał został powołany w celu zapewnienia przestrzegania praw człowieka przez państwa, które podpisały Konwencję i Protokoły dodatkowe. Jest więc sądem właściwym jedynie w sprawach dotyczących przejawów łamania praw człowieka, których stronami są państwa - sygnatariusze lub ich obywatele.

Trybunał tworzą sędziowie z każdego kraju będącego stroną Konwencji.

Skargi - tryb składania i rozpatrywania

Trybunał może rozstrzygać skargi międzypaństwowe (składane przez rządy państw - stron Konwencji) i indywidualne (pochodzące od obywateli, organizacji pozarządowych, grup jednostek) dotyczące łamania praw człowieka zapisanych w Konwencji i Protokołach dodatkowych.

Skargę można złożyć jedynie na państwo lub władze publiczne. Trybunał nie orzeka w sprawach, w których pozwanymi są osoby fizyczne lub instytucje prywatne.

Złożenie skargi do Trybunału jest krokiem ostatecznym, co oznacza, że można ją wnieść, gdy wykorzysta się wszystkie środki zagwarantowane przez prawo w danym państwie, chyba że przedmiotem postępowania ma być wyrok sądu (wtedy wystarczy dopełnić zwykłej procedury odwoławczej).

Termin złożenia skargi wynosi sześć miesięcy od daty wydania orzeczenia przez najwyższy sąd krajowy lub sąd właściwy w zwykłym postępowaniu odwoławczym. Skarga nie może być anonimowa i dotyczyć spraw już rozstrzygniętych przez Trybunał lub będących przedmiotem postępowania przed innymi organizacjami międzynarodowymi.

Proces przed Trybunałem jest wieloetapowy. Rozpoczyna się od przesłania na ręce Kanclerza Trybunału listu, w którym należy: krótko zreferować przedmiot skargi, wskazać konkretny naruszony artykuł Konwencji lub Protokołów dodatkowych, określić, jakie środki prawne zostały podjęte w danej sprawie oraz dołączyć kopie wszystkich prawomocnych orzeczeń sądów krajowych lub innych uprawnionych instytucji.

Zadaniem Kanclerza jest stałe informowanie podmiotu skarżącego o przebiegu sprawy. Może on także prowadzić poufne negocjacje ze stronami w celu polubownego jej załatwienia. W sytuacji, gdy sędziowie uznają, że przedstawiony materiał dowodowy nie wymaga rozpatrzenia lub też skarga jest bezzasadna, decyzją Trybunału nie trafia ona na wokandę. Od tego postanowienia nie przysługują środki odwoławcze. Jeżeli ewentualne rozmowy pojednawcze nie przyniosą skutku, a skarga spełnia wszystkie niezbędne wymagania, Kanclerz przesyła formularz do złożenia skargi formalnej, która będzie przedmiotem postępowania przed Trybunałem.

Dokument można wypełnić w języku narodowym, mimo iż językami urzędowymi,używanymi w trakcie trwania przewodu sądowego, są angielski albo francuski. Trybunał orzeka w trybie jawnym, chyba że postanowi inaczej. Strony powinny być reprezentowane przez prawników (w przypadku skargi międzypaństwowej jest to wręcz konieczne). Nie ma obowiązku osobistego udziału w postępowaniu, gdyż o jego przebiegu na bieżąco informuje Kanclerz. Nie oznacza to jednak, że w razie potrzeby Trybunał nie może wezwać procesujących się podmiotów.

Wyroki i opinie doradcze

Wyroki w Izbach zapadają większością głosów, przy czym sędziowie mają prawo do wyrażenia odrębnego zdania. Od werdyktu można się odwołać w ciągu trzech miesięcy do Wielkiej Izby (czyli 17 sędziów, Prezes, Wiceprezesi Trybunału oraz Przewodniczący Izb).

Wyrok staje się prawomocny z chwilą upływu wyżej wymienionego terminu lub wcześniej, jeżeli strony zaznaczą, że nie będą apelować. Wielka Izba wydaje większością głosów wyroki o charakterze ostatecznym, wiążące dla stron postępowania. Nad ich wykonaniem czuwa Komitet Ministrów Rady Europy.

Do kompetencji Europejskiego Trybunału Praw Człowieka należy także wydawanie opinii doradczych, które sprowadzają się do dokonania wykładni przepisów Konwencji i Protokołów dodatkowych. Opinie wydaje Wielka Izba większością głosów na wniosek Komitetu Ministrów Rady Europy.

Orzeczenia Trybunału dotyczące Polski

Orzeczenie w sprawie T. przeciwko Polsce

Pani T. jest matką trojga dzieci, której lekarz odmówił wykonania legalnego zabiegu przerwania ciąży. Według przeprowadzonych badań, trzecia ciąża mogła doprowadzić do trwałej utraty wzroku, jednak lekarz ginekolog zakwestionował posiadane przez T. zaświadczenie o stanie zdrowia. W efekcie kobieta urodziła trzecie dziecko przez cesarskie cięcie, a jej wzrok znacznie się pogorszył.

Komisja lekarska ZUS przyznała jej pierwszą grupę inwalidzką oraz rentę. Sprawa trafiła do prokuratury, ale została szybko umorzona. Pani T. zaczęła więc dochodzić swoich praw przed Europejskim Trybunałem Praw Człowieka, oskarżając Polskę o złamanie art. 3, 8, 13 i 14 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności.
Trybunał rozpatrzył skargę i uznał, iż:

• został naruszony art. 8 Konwencji;
• rozstrzyganie skargi w treści dotyczącej naruszenia art. 13 i 14 Konwencji jest bezzasadne z uwagi na naruszenie art. 8;
• należy odrzucić wniosek o potwierdzenie złamania art. 3 Konwencji.

Trzeba zauważyć, że Trybunał nie dokonał osądu decyzji ginekologa ani prawa T. do aborcji. Stwierdził natomiast naruszenie przez Polskę prawa do poszanowania życia prywatnego i zasądził na rzecz powódki odszkodowanie w wysokości 25 tys. euro. Rzeczpospolita została także zobowiązana do pokrycia kosztów przewodu sądowego w kwocie 14 tys. euro. Wiceminister Zdrowia zapowiedział jednak, że Polska odwoła się od wyroku.

Orzeczenie w sprawie Z. przeciwko Polsce

Pan Z. został zatrzymany przez funkcjonariuszy policji pod zarzutem wszczynania, pod wpływem alkoholu, awantur w urzędzie administracji publicznej i został odwieziony na izbę wytrzeźwień. Policjanci dokonali zatrzymania bez przeprowadzenia badań pozwalających na stwierdzenie, czy Z. faktycznie był nietrzeźwy.

Powód został zwolniony z izby po uregulowaniu kosztów pobytu. Zwrócił się więc do Skarbu Państwa o wypłatę odszkodowania za bezprawne zatrzymanie i kradzież rzeczy osobistych. Jego roszczenia odrzucono ostatecznie wyrokiem Sądu Apelacyjnego.

Wobec tego Z. skierował do Trybunału w Strasburgu skargę na naruszenie przez Polskę art. 5 Konwencji. Przepis ten zawiera pełną listę przesłanek pozwalających na pozbawienie wolności. Trybunał uznał, że środek zapobiegawczy w postaci pozbawienia wolności został zastosowany zgodnie z prawem, ale jego użycie było zbędne (istniały inne, bardziej adekwatne możliwości sankcji) - a co za tym idzie - Polska naruszyła art. 5 ust. 1 lit. e Konwencji. Trybunał zasądził na rzecz powoda odszkodowanie w wysokości 8 tys. zł oraz 15 tys. zł jako zwrot kosztów sądowych.

Orzeczenie w sprawie K. przeciwko Polsce

Dziennikarz K. został skazany przez sąd rejonowy na karę pozbawienia wolności i grzywnę za znieważenie strażników miejskich podczas wykonywania przez nich czynności operacyjnych. Odwołał się od wyroku; sąd wojewódzki uchylił werdykt w części dotyczącej pozbawienia wolności. K. stwierdził, że jego celem nie było obrażenie funkcjonariuszy, lecz tylko zwrócenie im uwagi, że nie działają zgodnie z prawem. Skoro więc sami łamali przepisy, nie mogli być chronieni przed krytyką.

Podtrzymanie kary grzywny K. uznał za przejaw cenzury i złożył skargę do Trybunału na naruszenie przez Polskę art. 10 Konwencji. Trybunał nie zgodził się z argumentacją powoda; stwierdził, że w tym przypadku nie można mówić o próbie cenzurowania wypowiedzi. Sędziowie orzekli, iż działanie władz krajowych było słuszne i nie doszło do naruszenia art. 10 Konwencji. K. obraził bowiem - w obecności osób trzecich - funkcjonariuszy podczas wykonywania przez nich zadań o charakterze porządkowym. Utrzymywanie, że ich interwencja nie mieściła się w granicach prawa, również uznano za bezzasadne. Jeśli nawet nie kierowali się oni przepisami uchwalonymi przez lokalną władzę, to jednak mogli opierać się na regulacjach sanitarnych czy drogowych.