Kontrola zarządcza w jednostkach budżetowych -
z praktycznym komentarzem

Polecamy Państwu e-książkę, która powstała z myślą o osobach odpowiedzialnych za wdrażanie i przeprowadzanie kontroli zarządczej w jednostkach sektora finansów publicznych.

Czytelnik znajdzie w niej omówienie obowiązujących przepisów, standardów i celów kontroli zarządczej, a także 5 wzorów z załącznikami, możliwych do zastosowania w każdej jednostce budżetowej, w tym m.in. regulaminy kontroli zarządczej, ankiety samooceny, rejestry celów i ryzyk, kodeks etyki.


Komu przysługuje prawo do zachowku i kiedy można podważyć testament?


Data publikacji: 29.03.2012
AUTOR: Rafał Ptak Kancelaria Radców Prawnych R. Ptak i Wspólnicy Sp.K.

Drukuj artykuł

Czy prawo do zachowku przysługuje kuzynom rodziny współmałżonka lub rodzeństwu spadkodawcy? Podważenie testamentu, kto może i w jakich sytuacjach, jeśli spadkodawca całość majątku przekazuje osobie spoza rodziny? Prawo do dziedziczenia osób nie będących zstępnymi ani wstępnymi spadkodawcy, np. rodzeństwo lub kuzynostwo?

Najogólniej rzecz ujmując prawo do zachowku ma chronić prawa majątkowe członków najbliższej rodziny spadkodawcy, aby ten nie mógł przekazać całego majątku osobom trzecim.

Komu przysługuje prawo do zachowku?

Najczęściej roszczenie o zachowek powstaje, gdy spadkodawca przekazał w testamencie osobie trzeciej np. przyjaciółce majątek. Prawo do zachowku może również powstać po stronie najbliższych członków rodziny, gdy wspomniana przyjaciółka otrzymała wartościowy przedmiot majątku spadkobiercy np. nieruchomość poprzez zapis windykacyjny lub darowiznę uczynione przed mniej niż 10 lat przed śmiercią.
Uprawnionymi do zachowku są dzieci spadkobiercy, chyba że nie dożyły otwarcia spadku, wtedy prawo do zachowku przechodzi na ich wnuki ewentualnie prawnuki, ponadto obok dzieci (ew. dalszych zstępnych), prawo do zachowku ma także małżonek zmarłego. Gdyby spadkobierca zmarł bezpotomnie wtedy prawo do zachowku mają również rodzice spadkodawcy. Kodeks cywilny nie wymienia innych osób w kręgu uprawnionych do zachowku, wobec powyższego zachowek nie przysługuje ani kuzynom współmałżonka ani rodzeństwu spadkodawcy.

Kto może podważyc testament i w jakich sytuacjach, jeśli spadkodawca całość majątku przekazuje osobie spoza rodziny?

Prawo polskie wyróżnia kilka rodzajów testamentów, jednak w praktyce największe komplikacje powstają przy sporządzaniu testamentu własnoręcznego (tzw. holograficznego), a także testamentu notarialnego. W przypadku testamentu własnoręcznego zarzuca się nieważność testamentu z przyczyn sporządzenia go niezgodnie z prawem, kwestionuje się również przyczyny dotyczące osoby, która sporządziła testament np., okoliczność ze testator był alkoholikiem i miał problemy z rozeznaniem swojego zachowania. Ta druga okoliczność jest też często podnoszona przy sporządzeniu testamentu notarialnego.
Aby testament własnoręczny został uznany za ważny, musi zostać napisany przez spadkodawcę w całości pismem ręcznym oraz być przez niego podpisany, dobrze też aby zawierał datę jego sporządzenia. Występują różne zdarzenia mogące powodować nieważność testamentu holograficznego. Okolicznością często podnoszoną, skutkującą nieważnością testamentu, jest sfałszowanie podpisu testatora. Niekiedy osoby mające interes wyrażają wątpliwości co do treści testamentu np. że został napisany w sposób niejasny. Można też kwestionować testament, gdy nie jest on opatrzony podpisem lub podpis znajduje się nad rozrządzeniem majątkiem, ponieważ podpis winien być zawsze u dołu pod treścią dokumentu. Nie może być uznany za testament kserokopia, winien on być zawsze oryginalny. Próbuje się podważyć również rozrządzenie na wypadek śmierci, w sytuacji gdy sporządzonych było kilka testamentów i są problemy co do wzajemnego stosunku między nimi poprzez przyznawanie ważności jednym postanowieniom kosztem innych.
W przypadku testamentów własnoręcznych oraz notarialnych zarzuca się nieważność testamentu także, gdy istnieją wątpliwości co do zdolności spadkodawcy do sporządzenia testamentu, przykładowo gdy istniały podstawy trwałego naruszenia czynności umysłowych spadkodawcy np. choroba Alzheimera, delirium, zespół psychoorganiczno-otępienny (aczkolwiek nie zawsze skutecznie). Brak skuteczności testamentu można podnosić, gdy spadkodawca działał pod wpływem błędu co do osoby powołanej w testamencie lub gdy sporządzał testament pod wpływem groźby. Testamentu nie może sporządzić ani osoba małoletnia ani ubezwłasnowolniona całkowicie lub częściowo oraz osoba, dla której w toku postępowania o ubezwłasnowolnienie ustanowiono doradcę tymczasowego na podstawie art. 549 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego. Do sporządzenia testamentu nie można wyznaczyć pełnomocnika. Kwestionuje się też okoliczność, że testament został spisany pod wpływem sugestii, która całkowicie wypaczyła rzeczywistą wolę testatora.
Podnosić nieważność testamentu może każdy, którego praw dotyczy wynik postępowania. Zatem gdy z okoliczności wynika, że spadkodawca mógł powołać do spadku osobę trzecią w testamencie, kwestionować go może osoba, która mogłaby być powołana do spadku na mocy ustawy, a więc dziecko, małżonek lub ich spadkobiercy, czy też rodzice gdyby nie było dzieci. W przypadku braku dzieci i ich dalszych zstępnych oraz rodziców, podważać testament może rodzeństwo lub ich zstępni, a w przypadku także ich braku dziadkowie lub ich zstępni. W przypadku braku nawet tych osób negować skuteczność testamentu może gmina właściwa dla ostatniego miejsca zamieszkania spadkodawcy lub Skarb Państwa, gdy takiego miejsca nie da się ustalić lub miejsce zamieszkania było za granicą. Poddawać w wątpliwość ważność testamentu może nawet inna osoba trzecia, jeżeli uprawdopodobni, że ona może wchodzić w grę jako spadkobierca np. na podstawie testamentu.
Kwestionować testament można w postępowaniu o stwierdzenie nabycia spadku lub w postępowaniu o uchylenia lub zmianę tego postanowienia. Dopuszcza się powództwo o ustalenie ważności lub nieważności testamentu, jeżeli interes powoda w powyższym postępowaniu nie może być zaspokojony (uchwała Sądu Najwyższego z dn. 30.12.1968 r., sygn. akt: III CZP 103/68, OSNCP 1969, nr 5, poz. 85).
Na nieważność testamentu nie można się powołać po upływie lat trzech od dnia, w którym osoba mająca w tym interes dowiedziała się o przyczynie nieważności, jednak nie później niż 10 lat od dnia otwarcia spadku gdy testament został sporządzony:
1) w stanie wyłączającym świadome albo swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli;
2) pod wpływem błędu uzasadniającego przypuszczenie, że gdyby spadkodawca nie działał pod wpływem błędu, nie sporządziłby testamentu tej treści;
3) pod wpływem groźby.
Prawo do dziedziczenia osób nie będących zstępnymi ani wstępnymi spadkodawcy, np. rodzeństwo lub kuzynostwo?

W kwestii dziedziczenia rodzeństwa przez wiele lat będą miały zastosowania różne przepisy w zależności od daty śmierci spadkodawcy. Dla naszych rozważań należy wyróżnić dwa zasadnicze okresy od 01.01.1947 roku do 27.06.2009 r. oraz od dnia 28.06.2009 i obowiązujące aktualnie. Dzieje się tak, ponieważ dziedziczenie następuje z mocy prawa, a sądowe stwierdzenie nabycia spadku lub notarialne poświadczenie dziedziczenia (dotyczy spadków otwartych od dnia 01.07.1984 roku) jest jedynie potwierdzeniem stanu zaistniałego z chwilą śmierci. Zatem nie ma znaczenia, że dana osoba zmarła np. w 1970 roku, a postępowanie o stwierdzenie nabycia spadku ma miejsce w roku 2012. Sąd spadku będzie oceniał sprawę na podstawie przepisów obowiązujących w dacie zgonu spadkodawcy.
W kwestii dziedziczenia rodzeństwa należy najpierw wyjaśnić, że tak samo traktowane jest rodzeństwo pochodzące od tych samych rodziców jak i rodzeństwo przyrodnie tj. pochodzące np. od ojca spadkodawcy, ale mające inną matkę.
Przed dniem 28.06.2009 r. rodzeństwo mogło dziedziczyć w zbiegu z małżonkiem i rodzicem (jeśli drugi rodzic nie żył) lub tylko z rodzicami, jeśli spadkodawca nie miał małżonka. Dziedziczenie rodzeństwa było ograniczone tylko w sytuacji, gdy spadkodawca nie pozostawił żadnych zstępnych. Jeżeli jedno z rodziców (lub oboje) nie dożyło otwarcia spadku lub tak jest traktowane – został uznany za niegodnego (art. 928 § 2 Kodeksu cywilnego), odrzucił spadek (art. 1020 K.c.) lub umownie zrzekł się dziedziczenia (art. 1049 K.c.) – jego udział przyrasta po połowie do części pozostałego przy życiu drugiego z rodziców oraz do części przypadających rodzeństwu.

Przykład 1:
Spadkodawczyni zmarła w 2008 roku i nie pozostawiła żadnego potomstwa. Ponadto spadkodawczyni była mężatką, miała ojca oraz brata i siostrę, nie pozostawiła testamentu. Udział małżonka w takim przypadku wynosił zawsze 1/2. W przypadku udziału ojca otrzymuje on 1/4 z tego co przypadało na rodziców i rodzeństwo czyli z połowy tj. 1/8 (1/2 x1/4) oraz przyrastała mu połowa z udziału po zmarłej matce spadkodawcy, a więc łącznie 1/4 (1/8 + 1/2 x 1/4). Natomiast rodzeństwo spadkodawcy dziedziczyło podobnie jak ojciec, przy czym udział 1/4 musiał być podzielony jeszcze na pół ( gdyż jest ich dwoje) tj. każdy otrzymał po 1/8 udziału (1/4 x 1/2).

Przykład 2:
Spadkodawczyni zmarła w maju 2009 roku, nie pozostawiła żadnego potomstwa, nie była mężatką, rodzice zmarli, miała 2 braci i siostrę, nie pozostawiła testamentu. W takim przypadku rodzeństwo są jedynymi spadkobiercami i dziedziczą każdy po 1/3.
Od 28.06.2009 r. rodzeństwo dziedziczy tylko wtedy, gdy nie żyje przynajmniej jeden z rodziców spadkodawcy, który byłby powołany do spadku. Rodzic spadkodawcy może być powołany do spadku tylko gdy spadkodawca nie pozostawił potomstwa. Udział spadkowy rodzeństwa w takim przypadku z reguły jest niewielki.

Przykład 3:
Spadkodawca był żonaty, zmarł bezdzietnie, nie pozostawił testamentu. W chwili śmierci żył jeden z rodziców spadkodawcy. Spadkodawca miał siostrę oraz brata, który zmarł wcześniej pozostawiając 3 dzieci. Spadek nabędzie małżonek w części1/2, żyjący rodzic w części 1/4, natomiast pozostała 1/4 będzie przypadała rodzeństwu spadkodawcy w częściach równych. Z części 1/4 przeznaczonej dla rodzeństwa połowa będzie przypadać siostrze (1/2 1/4 czyli 1/8 całego spadku), zaś druga połowa będzie przypadać trójce dzieci brata (1/2 x 1/4 x 1/3 czyli po 1/24 całego spadku).
Niekiedy jednak wg przepisów obowiązujących od 28.06.2009 udział rodzeństwa w spadku może być znaczący.

Przykład 4:
Spadkodawca, nie pozostawił testamentu, w chwili śmierci nie był żonaty, ponadto nie miał dzieci, nie żyli również rodzice spadkodawcy. Spadkodawca miał siostrę i brata, który zmarł wcześniej pozostawiając trójkę dzieci. W takim przypadku siostra dziedziczy 1/2 udziału w spadku, natomiast dzieci zmarłego brata otrzymają każdy po trzeciej części z drugiej połówki udziału spadkowego tj. po 1/6 (1/2 x 1/3).
Należy także dodać, że rodzeństwo może dziedziczyć również, gdy przynajmniej jeden z rodziców został uznany za niegodnego (art. 928 § 2 K.c.), odrzucił spadek (art. 1020 K.c.) lub umownie zrzekł się dziedziczenia (art. 1049 K.c.). Wtedy ten z rodziców traktowany jest również jakby nie dożył otwarcia spadku, czyli nie przeżył spadkodawcy.

Użyty w pytaniu zwrot „kuzynostwo” rozumiemy jako dziecko wujka, stryjka lub cioci, wujenki, stryjenki spadkodawcy. Dziedziczenie kuzynów jest możliwe, aczkolwiek wymaga aby w chwili otwarcia spadku, nie żyli lub nie było zstępnych (dzieci, wnuków itd.), małżonka, rodziców, rodzeństwa i zstępnych rodzeństwa. Ponadto przynajmniej jeden dziadków spadkobiercy oraz jego dzieci musiałyby nie dożyć spadku, a wtedy wnuki tego dziadka mogłyby dziedziczyć z mocy ustawy. Jak zatem widać z powyższego dziedziczenie kuzynów wymaga niemal kataklizmu w rodzinie spadkodawcy. Oczywiście brak przeszkód, aby kuzynów powołać do spadku w testamencie.

Rafał Ptak – radca prawny
Kancelaria Radców Prawnych R. Ptak i Wspólnicy Sp.K.
www.i-kancelaria.pl

Podstawa prawna:
1. Dekret z dn. 08.10.1946 r. Prawo spadkowe – Dz.U. z 1946 r. z późn. zm.
2. Ustawa z dn. 23.04.1964 r. Kodeks cywilny – Dz.U. z 1964 r. Nr 16, poz. 93 z późn. zm.
3. Ustawa z dn., 14.02.1991 r. prawo o notariacie – Dz.U. z 2002 r. Nr 42, poz. 369 z późn. zm.
4. Ustawa z dn. 17.11.1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego – Dz.U. Nr 43, poz. 296 z późn. zm.
5. Ustawa z dn. 25.02.1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy – Dz.U. Nr 9, poz. 59 z późn. zm.
6. Ustawa z dn. 29.08.1997 r. Prawo bankowe – tekst. jedn. Dz.U. z 2002 r. Nr 72, poz. 665 z późn. zm.






czarty